Ο λαγοκέφαλος, όσο κι αν οι περισσότεροι τον ανακαλύψαμε προσφάτως, δεν ήρθε τώρα. To Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) τον «παρακολουθεί» και μελετά από το 2005, όταν εντοπίστηκε για πρώτη φορά στη χώρα μας.
Ο Γεράσιμος Κονδυλάτος, ιχθυολόγος (ΤΕ) ΕΛΕ Β’, Υδροβιολογικός Σταθμός Ρόδου / Ινστιτούτο Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων και Εσωτερικών Υδάτων / Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), στο άρθρο του στα «ΝΕΑ» καταγράφει επτά μύθους και μία αλήθεια για τον νέο «κάτοικο» της Μεσογείου.
Μύθος 1: Ο λαγοκέφαλος επιτίθεται συστηματικά στους λουομένους
Αυτός είναι ίσως ο πιο διαδεδομένος φόβος. Εν γένει, ο λαγοκέφαλος δεν θεωρείται επιθετικό είδος απέναντι στον άνθρωπο. Σύμφωνα με επιστημονικές δημοσιεύσεις, οι περισσότεροι δύτες, ψαροντουφεκάδες και ερευνητές που τον συναντούν αναφέρουν ότι συνήθως απομακρύνεται όταν πλησιάσει άνθρωπος.
Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγω μέσα από προσωπικές συζητήσεις με ανθρώπους του χώρου. Ακόμη και η πρόσφατη επιστημονική ανασκόπηση καταλήγει ότι η συμπεριφορά επίθεσης παραμένει σχετικά σπάνια και δεν μπορεί προς το παρόν να θεωρηθεί άμεση απειλή για τη δημόσια υγεία. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν περιστατικά. Υπάρχουν καταγεγραμμένα δαγκώματα σε Ελλάδα, Τουρκία, Κύπρο, Λιβύη και Συρία, ενώ σε λίγες περιπτώσεις προκλήθηκαν σοβαροί τραυματισμοί ή ακόμη και ακρωτηριασμοί δαχτύλων. Ωστόσο, πρόκειται για εξαιρετικά σπάνια περιστατικά σε σχέση με τα εκατομμύρια ανθρώπων που κολυμπούν κάθε χρόνο στις θάλασσες της Ανατολικής Μεσογείου.
Μύθος 2: Αν σε δαγκώσει, θα πεθάνεις από το δηλητήριο/τοξίνη
Δεν εγχέει τοξίνη μέσω δαγκώματος. Δεν διαθέτει δηλητηριώδεις αδένες ή κεντρί. Ο κίνδυνος από το δάγκωμά του είναι μηχανικός και όχι τοξικολογικός. Τα δόντια του σχηματίζουν ένα εξαιρετικά ισχυρό «ράμφος», ικανό να συνθλίψει καβούρια, αχινούς, όστρακα, ακόμη και μεταλλικά αγκίστρια. Η δύναμη αυτή μπορεί να προκαλέσει σοβαρό τραυματισμό σε δάχτυλα χεριών ή ποδιών.
Μύθος 3: Ο λαγοκέφαλος είναι το πιο επικίνδυνο ψάρι της Μεσογείου
Από άποψη τοξικότητας, πράγματι συγκαταλέγεται στα πιο επικίνδυνα ψάρια της Μεσογείου. Περιέχει τετροδοτοξίνη (TTX), μία από τις ισχυρότερες φυσικές νευροτοξίνες που είναι γνωστές, η οποία μπλοκάρει τη μετάδοση των νευρικών ερεθισμάτων και σε σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να οδηγήσει σε παράλυση του αναπνευστικού συστήματος και θάνατο.
Ωστόσο, η επικινδυνότητα αφορά κυρίως την κατανάλωση του ψαριού και όχι την απλή παρουσία του στη θάλασσα. Να μην ξεχνάμε ότι ο λαγοκέφαλος βρίσκεται στο «σπίτι» του, δηλαδή τη θάλασσα.
Μύθος 4: Όποιος φάει λαγοκέφαλο πεθαίνει
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Υπάρχουν καταγεγραμμένοι θάνατοι από κατανάλωση λαγοκέφαλου στην Ανατολική Μεσόγειο. Πρόσφατη μελέτη κατέγραψε τουλάχιστον 27 θανάτους μεταξύ 2004 και 2023 στην περιοχή. Παρ’ όλα αυτά, δεν καταλήγουν όλοι οι ασθενείς σε θάνατο. Η ίδια μελέτη κατέγραψε τουλάχιστον 143 μη θανατηφόρες δηλητηριάσεις.
Τα συμπτώματα μπορεί να ξεκινήσουν σε λίγα λεπτά ή ώρες από την κατανάλωση και περιλαμβάνουν μούδιασμα, ναυτία, παράλυση και αναπνευστική δυσχέρεια. Δεν υπάρχει ειδικό αντίδοτο και η θεραπεία βασίζεται στην υποστηρικτική φροντίδα (νοσοκομειακή περίθαλψη). Το συμπέρασμα είναι απλό: η κατανάλωση λαγοκέφαλου αποτελεί πραγματικό και σοβαρό κίνδυνο και πρέπει να αποφεύγεται απολύτως!
Μύθος 5: Ο λαγοκέφαλος ευθύνεται για όλα τα προβλήματα της αλιείας
Η παρουσία του έχει αναμφίβολα σοβαρές επιπτώσεις στην αλιεία. Καταστρέφει αλιευτικά εργαλεία, δαγκώνει αλιεύματα πιασμένα στα δίχτυα και καταναλώνει εμπορικά είδη. Οι ζημιές που προκαλεί στους παράκτιους αλιείς είναι πραγματικές και έχουν καταγραφεί σε πολλές χώρες της Μεσογείου. Ομως, η μείωση πολλών αυτόχθονων πληθυσμών ψαριών οφείλεται ταυτόχρονα σε υπεραλίευση, αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας, υποβάθμιση ενδιαιτημάτων και άλλες πιέσεις. Ο λαγοκέφαλος είναι ένα σημαντικό μέρος του προβλήματος, όχι η μοναδική αιτία.
Μύθος 6: Μπορούμε να τον εξαφανίσουμε
Πολλοί ίσως πιστεύουν ότι αρκεί μια εντατική εκστρατεία αλιείας για να λυθεί το πρόβλημα. Δυστυχώς, έπειτα από περισσότερα από είκοσι χρόνια παρουσίας και εξάπλωσης, ο λαγοκέφαλος έχει εγκατασταθεί σε ολόκληρη σχεδόν την Ανατολική Μεσόγειο και συνεχίζει να επεκτείνεται. Η πλήρης εξάλειψή του θεωρείται πρακτικά αδύνατη. Οι προσπάθειες σήμερα επικεντρώνονται στον περιορισμό των επιπτώσεων και στον έλεγχο των πληθυσμών του, και όχι στην οριστική εξαφάνιση του είδους από τη Μεσόγειο.
Μύθος 7: Οι ιστορίες για δαγκώματα είναι όλες ψεύτικες
Οχι. Για να είμαστε όμως επιστημονικά ορθοί, υπάρχει η ανάγκη ενός σωστού πλαισίου. Προς το παρόν, δεν υπάρχει κάποιο προκαθορισμένο, κεντρικό και επίσημο σύστημα καταγραφών περιστατικών που σχετίζονται με επιθέσεις ή δηλητηρίαση από κατανάλωση λαγοκέφαλου στην Ελλάδα. Επομένως, δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν αρκετά αξιόπιστα δεδομένα σχετικά με ανάλογα περιστατικά. Πρόσφατη δημοσίευση καταγράφει δεκάδες περιστατικά δαγκωμάτων και μερικούς σοβαρούς τραυματισμούς στην Ανατολική Μεσόγειο.
Παρ’ όλα αυτά, πρέπει να τονίσω ότι οι πηγές πληροφόρησης σχετικά με αυτά τα περιστατικά δεν περιλαμβάνουν μόνο επιστημονικές δημοσιεύσεις αλλά και δημοσιεύσεις σε ΜΚΔ και γκρίζα βιβλιογραφία. Για τον ελλαδικό χώρο υπάρχει μόνο ένα περιστατικό ακρωτηριασμού, επιστημονικά τεκμηριωμένο, εκείνο στην Κρήτη. Οι επιστήμονες τονίζουμε ότι πρόκειται για σπάνια γεγονότα και ότι η εικόνα του «επιθετικού δολοφόνου των παραλιών» δεν ανταποκρίνεται στα διαθέσιμα δεδομένα.
Η μεγαλύτερη αλήθεια
Ο λαγοκέφαλος δεν είναι ούτε ένα αθώο ψάρι ούτε το τέρας που συχνά παρουσιάζεται στα πρωτοσέλιδα. Είναι ένα εξαιρετικά επιτυχημένο χωροκατακτητικό είδος που έχει εγκατασταθεί μόνιμα στη Μεσόγειο.
Εχει σοβαρές επιπτώσεις στην αλιεία, μπορεί να είναι θανατηφόρος αν καταναλωθεί, και σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να τραυματίσει ανθρώπους. Ταυτόχρονα όμως οι περισσότερες ιστορίες τρόμου που κυκλοφορούν βασίζονται σε υπερβολές, αποσπασματικές πληροφορίες ή παρερμηνείες. Η σωστή ενημέρωση, και όχι ο πανικός, παραμένει το σημαντικότερο εργαλείο διαχείρισης αυτού του νέου «γείτονα» των ελληνικών θαλασσών.
