Κατά την τελευταία περίοδο των παγετώνων, πριν από περίπου 20.000 χρόνια, η θαλάσσια στάθμη στο Αιγαίο βρισκόταν κατά 120 μέτρα χαμηλότερα από τη σημερινή, καθώς μεγάλες ποσότητες νερού παρέμεναν εγκλωβισμένες σε παγετώνες.
Η υποχώρηση της θάλασσας αποκάλυψε τον γενικά αβαθή βυθό των Κυκλάδων, συνδέοντας πλήθος σημερινών νήσων σε μία ενιαία χερσαία έκταση, την οποία η επιστημονική κοινότητα ονομάζει «παλαιο-νήσο των Μεγάλων Κυκλάδων».
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα βυθομετρικά δεδομένα, 26 από τα σημερινά νησιά που υπερβαίνουν σε έκταση το 1 τ.χλμ. —μεταξύ των οποίων η Νάξος, η Πάρος, η Μύκονος, η Τήνος, η Άνδρος και η Ίος— συνενώνονταν σε ένα συμπαγές νησί έκτασης περίπου 7.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων!
Σύμφωνα με μελέτη του 2017, η οποία μοντελοποίησε τις τοπικές διακυμάνσεις της στάθμης της θάλασσας στο Αιγαίο, υπολογίζεται ότι στην παλαιο-νήσο περιλαμβάνονταν περισσότερα από 55 σημερινά νησιά.
Κατά την ίδια μελέτη, η αρχική έκταση της στεριάς ανερχόταν σε 10,750 τ.χλμ. πριν συρρικνωθεί σταδιακά στα 3.250 τ.χλμ., σημειώνοντας απώλεια της τάξης του 75%.
Η ενοποίηση δεν περιέλαβε το σύνολο του αρχιπελάγους.
Νησιά όπως η Σαντορίνη, η Μήλος, η Σίφνος και η Σέριφος περιβάλλονταν από θαλάσσια τάφρο βάθους άνω των 170 μέτρων, διατηρώντας την αυτονομία τους.
Παράλληλα, η μορφολογία της Σαντορίνης διαφοροποιήθηκε μεταγενέστερα λόγω της ηφαιστειακής δραστηριότητας.
Στην παλαιο-νήσο αναπτύχθηκε ιδιαίτερη πανίδα.
Απολιθώματα που εντοπίστηκαν στη Νάξο επιβεβαιώνουν την παρουσία ενός είδους νάνου ελέφαντα, το μέγεθος του οποίου αντιστοιχούσε στο ένα δέκατο του ηπειρωτικού προγόνου του, κατά την ύστερη παγετώδη περίοδο.
Η σταδιακή τήξη των παγετώνων προκάλεσε την άνοδο των υδάτων και τον κατακερματισμό της στεριάς στη σημερινή μορφή των Κυκλάδων.
Οι ταχύτερες και εντονότερες γεωμορφικές μεταβολές καταγράφηκαν στο διάστημα μεταξύ 16.000 και 8.000 ετών πριν από σήμερα.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι ο καθορισμός της ακριβούς ακτογραμμής της περιόδου παραμένει κατά προσέγγιση, καθώς η χαρτογράφηση βάσει του σημερινού βυθού στα 120 μέτρα δεν συνυπολογίζει τις αποθέσεις ιζημάτων και τις τεκτονικές μετακινήσεις που μεσολαβήσαν στο Αιγαίο.
Σε περίπτωση που η παλαιο-νήσος των Μεγάλων Κυκλάδων υπήρχε σήμερα με την έκταση των 7.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων, θα καταλάμβανε την 6η θέση στη λίστα των μεγαλύτερων νησιών της Μεσογείου.
Θα βρισκόταν αμέσως μετά την Κρήτη, η οποία έχει έκταση περίπου 8.312 τ.χλμ. και πάνω από την Εύβοια και τη Μαγιόρκα, οι οποίες κινούνται γύρω στα 3.650 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Γιάννης Μακρογιαννέλης
